Op tijdreis!

Tijd helpt ons vertellen wanneer iets gebeurt en hoe lang iets duurt.

Je werd vanmorgen wakker. Nu lees je dit. Straks ga je misschien eten, spelen, sporten of slapen. Zonder tijd zou het lastig zijn om te zeggen wanneer iets begint, wanneer iets voorbij is en hoelang je ergens op moet wachten.

Een klok maakt de tijd niet. Een klok meet hoeveel tijd er voorbijgaat.

We delen tijd op in stukjes.

• 60 seconden = 1 minuut
• 60 minuten = 1 uur
• 24 uur = 1 dag

Een seconde is heel kort. Zeg maar eens rustig: eenentwintig. Dat duurt ongeveer één seconde.

Een minuut bestaat uit 60 van die seconden. En als er 60 minuten voorbij zijn, is er een uur verstreken.

De aarde draait voortdurend rond. Eén keer ronddraaien noemen we een draaiing om haar as.

Voor onze gewone klok kijken we naar de zon. Gemiddeld duurt het ongeveer 24 uur voordat de zon na een volledige dag weer op ongeveer dezelfde plek aan de hemel staat. Daarom noemen we dat een zonnedag.

Dat een dag in 24 uren is verdeeld, is een afspraak die mensen heel lang geleden hebben bedacht. De natuur heeft dus niet ergens 24 grote vakjes op de aarde getekend.

De zon verlicht steeds ongeveer de helft van de aarde.

Aan de kant die naar de zon is gericht, is het dag. Aan de andere kant is het donkerder en is het nacht.

Omdat de aarde draait, komt jouw woonplaats steeds van de donkere kant naar de lichte kant en later weer terug.

Het lijkt alsof de zon 's morgens opkomt en 's avonds ondergaat. Maar jij staat ondertussen op een gigantische wereldbol die voortdurend ronddraait.

Stel: jij zit om 08:00 uur aan het ontbijt. Op hetzelfde moment kan een kind ergens anders slapen, lunchen of al avondeten.

Dat komt doordat de aarde rond is en draait. Niet alle plekken op aarde staan tegelijk naar de zon gericht.

Wanneer het in West-Europa ochtend is, kan het in Oost-Azië al middag of avond zijn. Verder naar het westen, bijvoorbeeld in delen van Amerika, kan de nacht nog bezig zijn.

Als iedere stad alleen naar haar eigen stand van de zon zou kijken, zouden klokken op korte afstand al een beetje verschillen. Dat is erg onhandig voor treinen, vliegtuigen, scholen, werk en afspraken.

Daarom hebben we de aarde verdeeld in tijdzones. Gebieden binnen dezelfde tijdzone gebruiken meestal dezelfde kloktijd.

De aarde draait 360 graden in ongeveer 24 uur.

360 ÷ 24 = 15

Daarom komt één uur verschil in zonnetijd ruwweg overeen met 15 lengtegraden.

Maar echte tijdzones zijn geen keurige rechte stroken. Landen kiezen zelf welke officiële tijd ze gebruiken. Daardoor lopen tijdzonegrenzen vaak om landen en regio's heen.

Ieder punt op aarde heeft een plek die er bijna precies tegenover ligt. Zo'n tegenoverliggende plek heet een antipode.

Als je een denkbeeldige rechte lijn vanaf jouw voeten dwars door het midden van de aarde zou trekken, kom je aan de andere kant ongeveer bij jouw antipode uit.

Op deze pagina kun je jouw plaats kiezen. Daarna laten we zien:
- waar de andere kant van de aarde ongeveer ligt;
- welke datum het daar is;
- hoe laat het daar op dit moment is.

Vaak zit er rond de twaalf uur verschil in zonnetijd, maar de officiële kloktijd kan anders uitvallen door tijdzones en zomertijd.

Je kunt naar een plek reizen waar de klok vroeger of later staat. Maar daarmee reis je niet terug naar een moment dat je zelf al hebt meegemaakt.

Vlieg je bijvoorbeeld naar het westen, dan kom je vaak in tijdzones waar de klok wordt teruggezet.

Stel:
- je vertrekt om 15:00 uur;
- je bent 8 uur onderweg;
- op je bestemming is de lokale tijd bij aankomst 17:00 uur.

Dan lijkt het op de klok alsof er maar twee uur voorbij zijn gegaan. Toch heb jij echt acht uur in het vliegtuig gezeten.

Ja, in zekere zin kun je de zon achterna reizen.

De aarde draait van west naar oost. Daardoor lijken de zon, maan en sterren voor ons van oost naar west langs de hemel te bewegen.

Als jij heel snel naar het westen reist, ga je als het ware achter de zon aan. Daardoor kun je een zonsondergang uitstellen.

Bij de evenaar beweegt het aardoppervlak door de draaiing van de aarde met ongeveer 1.670 kilometer per uur. Op hogere breedtegraden is de snelheid die nodig is om met dezelfde stand van de zon mee te bewegen kleiner.

Een gewoon passagiersvliegtuig is niet overal en onder alle omstandigheden snel genoeg om de zon eindeloos op dezelfde plek te houden. Maar tijdens westwaartse vluchten kun je de dag wel duidelijk langer maken.

Ga je steeds verder naar het westen, dan zet je onderweg lokale klokken telkens een stukje terug. Reis je naar het oosten, dan gaan lokale klokken juist vooruit.

Als je helemaal rond de aarde zou reizen, moet er ergens een plek zijn waar we de kalender weer netjes gelijk trekken.

Anders zouden reizigers na een rondje om de wereld niet meer dezelfde datum hebben als mensen die thuisbleven.

Daarom bestaat er een bijzondere grens op aarde: de internationale datumgrens.

De internationale datumgrens loopt grotendeels door de Stille Oceaan.

Wanneer je hem in de ene richting oversteekt, springt de kalender één dag vooruit. In de andere richting ga je op de kalender één dag terug.

Dat klinkt alsof je tijdreist, maar je lichaam wordt niet plotseling een dag jonger of ouder. Alleen de naam van de datum verandert.

De grens loopt niet kaarsrecht. Hij maakt bochten zodat landen en eilandengroepen niet onhandig in twee verschillende kalenderdagen worden gesplitst.

In veel Europese landen gebruiken we een deel van het jaar zomertijd.

In het voorjaar gaat de klok één uur vooruit. In het najaar gaat hij weer één uur terug.

Dat is een menselijke afspraak. De aarde gaat niet ineens sneller draaien en de zon verandert haar route niet.

Een handig ezelsbruggetje is:

Voorjaar → vooruit

Terwijl de aarde om haar eigen as draait, reist ze ook rond de zon.

Eén rondje om de zon duurt ongeveer 365,2422 dagen.

Dat is dus iets langer dan 365 dagen. Daarom voegen we meestal eens in de vier jaar een extra kalenderdag toe: 29 februari.

Zo'n jaar heet een schrikkeljaar.

De regel is iets slimmer dan alleen "eens in de vier jaar", omdat het verschil anders na heel veel jaren toch te groot zou worden.

Nu wordt het bijzonder.

Volgens de relativiteitstheorie van Albert Einstein loopt tijd niet onder alle omstandigheden precies even snel.

Als je ontzettend snel beweegt, kan jouw tijd een klein beetje anders verlopen dan voor iemand die langzamer beweegt. Ook zwaartekracht heeft invloed op hoe snel tijd verloopt.

Bij gewone auto's, fietsen en vliegtuigen is het verschil voor mensen piepklein. Met heel nauwkeurige atoomklokken kunnen wetenschappers zulke verschillen wel meten.

Heb je weleens een uur gespeeld dat voorbij leek in tien minuten? En heb je weleens vijf minuten moeten wachten die eindeloos leken te duren?

De klok liep in beide gevallen normaal door. Maar je gevoel voor tijd kan veranderen.

Als je veel plezier hebt of helemaal opgaat in iets wat je doet, merk je soms minder dat de tijd voorbijgaat. Als je je verveelt of ergens gespannen op wacht, kan dezelfde tijd juist langer voelen.

Daarom zeggen mensen weleens:

De tijd vliegt!

Dat betekent niet dat tijd echt vleugels heeft of door de lucht vliegt.

Iedere seconde die voorbijgaat, heb je iets meer van je leven meegemaakt.

De klok maakt je niet ouder. Hij laat alleen zien hoeveel tijd er voorbij is gegaan.

Je kunt een klok terugzetten. Je kunt zelfs naar een tijdzone vliegen waar de klok vroeger staat. Maar een moment dat je al hebt beleefd, kun je niet opnieuw laten beginnen.

Dat maakt tijd bijzonder.

Leuke momenten hoeven daarom niet zo snel mogelijk voorbij. Soms is het juist fijn om goed te kijken, te luisteren en te onthouden wat je meemaakt.

Tijd kun je meten, plannen, delen en beleven. Maar bewaren in een doosje lukt helaas niet.

Je bent bijna aan het einde van de tijdreis. Test nu wat je hebt ontdekt.