Zonsopkomst en zonsondergang

Zonsopkomst en zonsondergang: hoe werkt het precies?

De zonsopkomst is het moment waarop de zon zichtbaar boven de horizon verschijnt. De zonsondergang is het moment waarop de zon weer volledig achter de horizon verdwijnt. Voor veel mensen voelen deze momenten als het natuurlijke begin en einde van de dag, maar astronomisch gezien zit er nog veel meer achter.

Op deze pagina lees je hoe zonsopkomst en zonsondergang ontstaan, waarom de tijden per plaats verschillen en waarom het op sommige plekken in de wereld wekenlang licht of juist donker kan blijven.

Waarom komt de zon op en gaat de zon onder?

De zon lijkt elke dag op te komen in het oosten en onder te gaan in het westen. In werkelijkheid beweegt de zon niet om de aarde, maar draait de aarde om haar eigen as. Door die draaiing wordt telkens een ander deel van de aarde door de zon verlicht.

Wanneer jouw woonplaats naar de zon toe draait, wordt het ochtend en verschijnt de zon boven de horizon. Wanneer jouw plaats van de zon af draait, wordt het avond en verdwijnt de zon achter de horizon.

Omdat de aarde in ongeveer 24 uur één volledige draai maakt, beleven we elke dag een afwisseling van dag en nacht.

Waarom verschillen zonsopkomst en zonsondergang per plaats?

De tijden van zonsopkomst en zonsondergang zijn niet overal gelijk. Ze hangen af van meerdere factoren:

• de ligging op aarde;
• de tijdzone;
• het seizoen;
• de hoogte van de horizon;
• de afstand tot de evenaar;
• de datum in het jaar.

Een plaats in het oosten van een land ziet de zon meestal eerder opkomen dan een plaats in het westen. Ook maakt het veel uit of je dicht bij de evenaar woont of juist ver naar het noorden of zuiden.

In Nederland en België zijn de dagen in de zomer lang en in de winter kort. Rond juni komt de zon vroeg op en gaat hij laat onder. Rond december is het precies andersom: de zon komt laat op en verdwijnt al vroeg achter de horizon.

Waarom is het al licht vóór zonsopkomst?

Het wordt vaak al licht voordat de zon zelf zichtbaar is. Dat komt door de ochtendschemering. Tijdens de schemering staat de zon nog onder de horizon, maar haar licht wordt al verstrooid in de atmosfeer.

Daardoor kan de lucht al lichter worden, terwijl de zon nog niet officieel is opgekomen. Hetzelfde gebeurt na zonsondergang. Ook dan blijft het nog een tijdje licht, omdat zonlicht via de atmosfeer wordt verspreid.

Daarom is er een verschil tussen:

• zonsopkomst: het moment waarop de zon zichtbaar boven de horizon komt;
• daglicht: de periode waarin het buiten licht genoeg is om goed te kunnen zien;
• schemering: de overgang tussen nacht en dag of tussen dag en nacht.

Waarom zie je de zon soms al terwijl hij eigenlijk nog onder de horizon staat?

Een bijzonder verschijnsel bij zonsopkomst en zonsondergang is atmosferische breking. De dampkring van de aarde buigt het zonlicht een beetje af. Daardoor lijkt de zon iets hoger te staan dan hij in werkelijkheid staat.

Dat betekent dat we de zon bij zonsopkomst al kunnen zien terwijl hij astronomisch gezien nog net onder de horizon staat. Bij zonsondergang gebeurt het omgekeerde: we blijven de zon nog heel even zien, terwijl hij eigenlijk al onder de horizon is verdwenen.

Waarom kleurt de lucht rood, oranje of roze?

Bij een lage zon krijgt de lucht vaak prachtige kleuren. Denk aan rood, oranje, roze of goudgeel licht. Dit komt doordat zonlicht een langere weg door de atmosfeer aflegt wanneer de zon laag aan de horizon staat.

Overdag, wanneer de zon hoog staat, wordt vooral blauw licht verstrooid. Daarom zien wij de hemel meestal blauw. Bij zonsopkomst en zonsondergang moet het zonlicht door een veel dikkere laag lucht, stofdeeltjes en vocht. Hierdoor worden andere kleuren sterker zichtbaar, vooral rood en oranje.

Een zonsondergang is vaak intenser van kleur dan een zonsopkomst. Dat komt doordat er aan het einde van de dag meestal meer stof, vocht en kleine deeltjes in de lucht zitten.

Wat is het verschil tussen ochtendschemering en avondschemering?

De ochtendschemering is de periode tussen het eerste licht aan de hemel en de officiële zonsopkomst. Deze periode wordt ook wel de dageraad genoemd.

De avondschemering begint na zonsondergang. De zon is dan al verdwenen, maar het is nog niet meteen donker. De lucht blijft nog een tijd verlicht doordat zonlicht in de atmosfeer wordt verspreid.

Er zijn verschillende soorten schemering:

• Burgerlijke schemering — Het is nog vrij licht buiten. Je kunt meestal zonder kunstlicht buiten rondlopen.
• Nautische schemering — De horizon is nog zichtbaar, maar het wordt duidelijk donkerder. Deze fase was vroeger belangrijk voor de scheepvaart.
• Astronomische schemering — De zon staat zo ver onder de horizon dat de hemel bijna volledig donker is. Dit is belangrijk voor sterrenkijken en astronomie.

Waarom zijn dagen in de zomer langer dan in de winter?

De lengte van de dag verandert door de schuine stand van de aarde. De aarde staat niet rechtop ten opzichte van haar baan om de zon, maar helt een beetje. Daardoor krijgt het noordelijk halfrond in de zomer meer zonlicht en in de winter minder.

In Nederland en België betekent dit:

• in juni zijn de dagen het langst;
• in december zijn de dagen het kortst;
• rond maart en september zijn dag en nacht ongeveer even lang.

De langste dag van het jaar valt op het noordelijk halfrond meestal rond 21 juni. De kortste dag valt meestal rond 21 december.

Wat is de middernachtzon?

In gebieden rond de Noordpool en Zuidpool kan de zon in bepaalde periodes helemaal niet ondergaan. Dit verschijnsel heet de middernachtzon.

Tijdens de middernachtzon blijft de zon 24 uur per dag boven de horizon. Het wordt dan dus niet echt donker. Dit gebeurt bijvoorbeeld in delen van Noorwegen, Zweden, Finland, IJsland, Groenland, Canada, Alaska en Rusland.

Hoe noordelijker je komt, hoe langer deze periode duurt. Op sommige plekken blijft het weken of zelfs maanden achter elkaar licht.

Wat is de poolnacht?

Het tegenovergestelde van de middernachtzon is de poolnacht. Tijdens de poolnacht komt de zon een bepaalde periode helemaal niet boven de horizon uit.

Dat betekent niet altijd dat het 24 uur per dag pikdonker is. Vaak is er nog wel schemerlicht, vooral aan de randen van het poolgebied. Maar de zon zelf blijft onder de horizon.

De poolnacht komt voor in gebieden rond de Noordpool en Zuidpool. In het noordpoolgebied gebeurt dit tijdens onze winter. In het zuidpoolgebied gebeurt dit juist tijdens onze zomer.

Waar blijft het soms de hele dag licht?

In gebieden boven de noordpoolcirkel kan het in de zomer 24 uur per dag licht blijven. Bekende plekken waar je de middernachtzon kunt ervaren zijn onder andere:

• Noord-Noorwegen;
• Lapland;
• Spitsbergen;
• IJsland in beperkte mate;
• Groenland;
• Noord-Canada;
• Alaska.

Voor reizigers is dit een bijzonder natuurverschijnsel. Je kunt er midden in de nacht nog buiten wandelen, fotograferen of activiteiten doen zonder dat het donker wordt.

Waar blijft het soms de hele dag donker?

In de winter kan het in dezelfde poolgebieden juist gebeuren dat de zon niet opkomt. Dit komt voor in plaatsen ver boven de noordpoolcirkel, zoals delen van Noord-Noorwegen, Spitsbergen, Groenland, Alaska en Noord-Canada.

Ook op Antarctica komt dit verschijnsel voor. Daar zijn de seizoenen omgekeerd ten opzichte van Europa. Wanneer het bij ons zomer is, is het daar winter.

Waarom veranderen zonsopkomst en zonsondergang niet overal even sterk?

Dicht bij de evenaar zijn dagen en nachten bijna het hele jaar ongeveer even lang. De zon komt daar vaak rond dezelfde tijd op en gaat rond dezelfde tijd onder.

Verder van de evenaar af worden de verschillen veel groter. In Nederland en België merken we dat duidelijk: lange zomeravonden en korte winterdagen. In Scandinavië zijn de verschillen nog veel extremer. Daar kan het in de zomer nauwelijks donker worden en in de winter juist maar een paar uur licht zijn.

Weetjes over zonsopkomst en zonsondergang

De zon komt niet overal precies in het oosten op. Alleen rond de momenten waarop dag en nacht ongeveer even lang zijn, komt de zon bijna exact in het oosten op en gaat hij bijna exact in het westen onder.

De kleuren bij zonsopkomst en zonsondergang worden beïnvloed door stof, vocht, wolken en luchtvervuiling. Daarom kan de ene zonsondergang veel spectaculairder zijn dan de andere.

Een rode ochtendlucht wordt in oude weerspreuken vaak gezien als teken van naderend slechter weer. Een bekend gezegde is: “Morgenrood, water in de sloot.”

De uitdrukking “De morgenstond heeft goud in de mond” verwijst naar het idee dat vroeg opstaan voordelen heeft en dat de ochtend een waardevol moment van de dag is.

Op de maan zou je geen kleurrijke zonsopkomst zien zoals op aarde. Dat komt doordat de maan vrijwel geen atmosfeer heeft. Zonder atmosfeer is er ook nauwelijks verstrooiing van zonlicht.

Symbolische betekenis van zonsopkomst

De zonsopkomst wordt vaak gezien als symbool voor een nieuw begin. Een nieuwe dag, nieuwe kansen, hoop en vooruitgang worden vaak verbonden met de rijzende zon.

Ook in vlaggen, kunst, religie, literatuur en muziek komt de zonsopkomst regelmatig terug. Japan staat bijvoorbeeld bekend als het land van de rijzende zon. De rode zon is een bekend symbool dat sterk met Japan wordt geassocieerd.

Zonsondergang heeft juist vaak een andere symbolische betekenis. Die wordt eerder verbonden met rust, afsluiting, romantiek, bezinning of het einde van een periode.

Zonsopkomst en zonsondergang opzoeken

De exacte tijden van zonsopkomst en zonsondergang verschillen per plaats en per datum. Daarom is het handig om deze tijden per locatie op te zoeken.

Op hoelaat-ishet.nu kun je per plaats bekijken hoe laat de zon vandaag opkomt en ondergaat. Zo zie je niet alleen de actuele lokale tijd, maar ook hoeveel daglicht er nog over is, wanneer het donker wordt en hoe de dag op jouw gekozen locatie verloopt — inclusief een tijdlijn van de afgelopen 5 en komende 20 dagen.

Samenvatting

Zonsopkomst en zonsondergang ontstaan doordat de aarde om haar eigen as draait. De exacte tijden verschillen per plaats, seizoen en datum. Door de atmosfeer is het vaak al licht voordat de zon zichtbaar is en blijft het na zonsondergang nog even schemeren.

Bijzondere verschijnselen zoals de middernachtzon en de poolnacht laten zien hoe groot de verschillen op aarde kunnen zijn. Op sommige plekken blijft het in de zomer wekenlang licht, terwijl de zon in de winter juist lange tijd niet opkomt.

Zonsopkomst en zonsondergang zijn daardoor niet alleen praktische tijdstippen, maar ook indrukwekkende natuurverschijnselen die overal ter wereld anders worden beleefd.